عنوان : مهندسی شیمی ، پایگاه مهم تولید علم در ایران

كلمات كلیدی: مهندسی شیمی، نخبگان، دكتری، تولید علم


پیشرفت دانش و فناوری روانكارها، تحولات مهندسی شیمی در ایران، بهره مند شدن از نسل نخبگان و فارغ التحصیلان ممتاز دانشگاهها و نیروی انسانی كارآمد، سهم ایران در تولید علم و ارتباط میان صنعت و دانشگاه، سرفصل بخشی از مباحثی است كه در گفتگو با دكترعلی وطنی مطرح شد. دكتر علی وطنی استاد دانشگاه، مشاور وزیر علوم و مدیركل دفتر هیات امنا و هیات ممیزه مركزی وزارت علوم است.
خاطره بسیار ارزشمند من از شركت نفت پارس این است كه در دوران دانشجویی (مقطع كارشناسی) اولین دوره كارآموزی ام را در پالایشگاه نفت پارس گذرانیده ام. دكتر وطنی

 

 

 

لطفا ادامه مقاله را در ادامه مطلب بخوانید

عنوان : مهندسی شیمی ، پایگاه مهم تولید علم در ایران

كلمات كلیدی: مهندسی شیمی، نخبگان، دكتری، تولید علم


پیشرفت دانش و فناوری روانكارها، تحولات مهندسی شیمی در ایران، بهره مند شدن از نسل نخبگان و فارغ التحصیلان ممتاز دانشگاهها و نیروی انسانی كارآمد، سهم ایران در تولید علم و ارتباط میان صنعت و دانشگاه، سرفصل بخشی از مباحثی است كه در گفتگو با دكترعلی وطنی مطرح شد. دكتر علی وطنی استاد دانشگاه، مشاور وزیر علوم و مدیركل دفتر هیات امنا و هیات ممیزه مركزی وزارت علوم است.
خاطره بسیار ارزشمند من از شركت نفت پارس این است كه در دوران دانشجویی (مقطع كارشناسی) اولین دوره كارآموزی ام را در پالایشگاه نفت پارس گذرانیده ام. دكتر وطنی را در بعدازظهر یكی از روزهای پایانی فصل پاییز در دفتر كارش ملاقات می كنیم. هر چند پس از چند جلسه فشرده كاری در این مصاحبه حضور یافته، لیكن با چهره ای گشاده و بشاش صحبت های خود را شروع می كند. چون سئوال از پیش تعیین شده ای وجود ندارد، رشته سخن را به او می سپاریم تا ابتدا در زمینه پیشرفت های مهندسی شیمی در كشور برایمان صحبت كند. دكتر وطنی، خود فارغ التحصیل دكتری مهندسی شیمی (گرایش مهندسی پتروشیمی) از دانشگاه لیدز انگلستان است و در این زمینه علاوه بر تدریس در دانشگاهها، پژوهش های متعددی دارد. سخنانش را چنین آغاز می كند: در بحث شیمی، دو مقوله جدا وجود دارد كه باید سعی كنیم آنها را با هم تركیب نكنیم. یكی از این دو مقوله، علم شیمی و دیگری به كارگیری علم شیمی است كه به طور عمده با مهندسی شیمی شناخته می شود.

خوشبختانه در مقوله شیمی در ایران بعد از رشته پزشكی بالاترین و بیشترین سهم تولید علم در كشور مربوط به علم شیمی است. اندیشمندان مبرز و تحصیل كرده ای در داخل كشور داریم كه نمونه هستند. به طور مثال نفر اول در رشته شیمی در جهان اسلام یك ایرانی است. تعداد دانشمندان ایرانی در بخش مهندسی شیمی بیشتر از شیمیدانان هستند و مهندسی شیمی از پایگاههای مهم تولید علم در ایران بشمار می رود.
در تعریف این دو شاخص می توان گفت، شیمی تولید علم می كند. اما ماندگاری این علم زمانی محقق خواهد شد كه مهندسی شیمی آن را به دانش فنی تبدیل كند. در سالهای اخیر جامعه مهندسی شیمی ایران با تشكیل انجمن مهندسی شیمی ایران، انجمن مهندسی شیمی و نفت ایران، انجمن مهندسی شیمی وگاز ایران گامهای بلندی در این زمینه برداشته است و در آینده نزدیك نیز انجمن مهندسی شیمی و پتروشیمی تشكیل خواهد شد. با تشكیل این انجمن ها كه اعضای آن متخصصان و مهندسان برجسته شیمی هستند،‌ همه تولیدات علمی شیمی كه در صنعت كاربرد دارد مدون می شود كه دو هدف اصلی، شامل اشتغال و خوداتكایی و عدم وابستگی به كشورهای غربی را در پی خواهد داشت.
 

از دیدگاه شما نظام مهندسی شیمی ایران چگونه فعال تر خواهد شد؟
باید توجه داشته باشیم كه بزرگترین صنایع كشورهای پیشرفته و در حال پیشرفت دنیا از جمله ایران، صنایع شیمیایی است. پیشرفت های ما در بخش مهندسی شیمی ایران روند مثبت و رو به توسعه ای را نشان می دهد. معتقدم نظام مهندسی شیمی ایران و نظامهای مهندسی نفت، گاز و پتروشیمی باید به عنوان نظام های نظارتی در قانونگذاری و برنامه ریزی های دولت و مجلس شورای اسلامی فعال شوند. این فعالیت نیز در هر بخش به صورت تشكیلات غیر دولتی « NGO » باشد. در این صورت فعالیت شیمی دانها و عملیاتی شدن كار آنها موجب بهینه سازی مهندسی شیمی و به روز شدن این فناوری در كارخانه های صنعتی می شود. از لحاظ اقتصادی نیز هزینه های صنعت به واسطه بازسازی هرم نیروی انسانی و اصلاح قوانین و مقررات شركت های دولتی و غیردولتی كاهش خواهد یافت. یكی از هدف های انجمن های مهندسین شیمی در بخش های متفاوت برگزاری سمینارهای علمی و پژوهشی است كه پژوهشگران و متخصصان رشته های مختلف را گردهم می آورد. در این گردهمایی ها، یافته های علمی مطرح می شود و به این شكل به پژوهشگران جوان و دانشجویان و فعالان در رشته های مختلف منتقل می شود. نكته دیگر، انتشار خبرنامه ها و مجله های علمی، ترویجی و پژوهشی است كه علاوه بر افزایش سطح علمی و دانشِ اعضا، یافته های متخصصان و دانشمندان را منعكس و منتقل می كند.


به طور خاص سهم ما در تولید علم (بخش شیمی) و به طور كلی سهم ایران در تولید علم، در منطقه و جهان را چگونه ارزیابی می كنید؟

تولید علم براساس شاخصه های جهانی تعیین می شود و یكی از این شاخصه ها انتشار مقاله های علمی و پژوهشی جدید در نشریات معتبر و شناخته شده بین المللی است. در ارتباط با شیمی، اگر آن بخش از مقالات كه به زبان فارسی منتشر می شود، امكان انتشار در نشریات علمی بین المللی را داشت، سهم ما بیشتر از آنچه بود كه امروز هست. ثبت اكتشافات و نوآوریهای نوین نیز یكی دیگر از شاخصه های سنجش علم در كشورهای گوناگون است. در حال حاضر می توان با قاطعیت گفت كه موتور تولید علم در كشور ما هدفمند و با شتاب بسیار خوب به حركت درآمده است.

امروزه برای حمایت از تولید علم در كشورهای مختلف، قوانین و تمهیدات موثری به كار گرفته می شود. مثلاً با حمایت ها و ترفندهای متعدد، كشوری مانند آمریكا حدود30 درصد از تولید علم را به خود اختصاص داده است. البته تولید علم را با افراد عادی و معمولی نمی توان گسترش داد، بلكه باید از وجود نخبگان استفاده كرد. تولید علم در بیشتر كشورهای پیشرفته توسط نخبگان داخلی آنها میسر نمی شود، زیرا نخبگان بومی پاسخگوی نیازمندیهای آنان نیستند بنابراین به گردآوری نخبگان سایر كشورهای جهان از جمله ایران روی می آورند.

برای مثال بیشترین تعداد دكتراهای مهندسی نفت دنیا، ایرانی ها هستند كه شاید بیش از95 درصد آنها در امریكا زندگی می كنند، در حالیكه تعداد دكترای نفت در كشور، بیش از تعداد انگشتان دست نیست. بنابراین می توانیم نتیجه گیری كنیم كه در زمینه نیروی انسانی در بخش نفت، گاز و پتروشیمی، مهمترین كار سرمایه گذاری برای جذب نیروی متخصص و نخبه است و این همان نیرویی است كه سهم تولید علمِ كشور را در جهان بالا می برد.
در رابطه با تولید علم در ایران، در ده سال گذشته2 كشور ایران و عراق رتبه55 دنیا را (هر دو با هم) در تولید علم داشته اند. اما از10 سال گذشته تاكنون تولید علم در ایران6 برابر شده است. ایران در سال2004(1383 هجری شمسی) از نظر رشد تولید علمی در جهان مقام اول را (از لحاظ میزان رشد و نه از لحاظ سرانه) داشته است. به گونه ای در سال یاد شده تنها تركیه در میان كشورهای اسلامی سهمی بیشتر از ایران داشته و با توجه به پیشرفت های جاری، انتظار می رود در آمار و ارقام سال2005 كه هنوز منتشر نشده، ایران مقام اول را در میان كشورهای اسلامی و منطقه كسب كند.

مسئله جذب نخبگان به ویژه جوانان نخبه را كه مهاجرت آنها به كشورهای جذب كننده اندك نیست، چگونه می توان حل كرد؟

 یا حداقل از مهاجرت ها كاست. جوانان جاذبه های گوناگونی در ذهن خود می پرورانند كه پس از رسیدن به بلوغ علمی، این جاذبه ها برای آنها ارزش محسوب نمی شود. از طرفی اگر یك سلسه جاذبه های واقعی در بخش پژوهش، كار و صنعت در داخل كشور برای آنها فراهم شود، انگیزه عمده ای برای رفتن (به خارج از كشور) و نیامدن نخواهند داشت. بعضی از رفتن ها در رابطه با مهاجرت مغزها، برای رفتن و ماندن است ولی شمار بسیاری، رفتن را به منظور برگشت و خدمت بیشتر انجام می دهند. باید ببینیم نسل نخبه نسبت به چه پارامترها و شاخصه هایی حساسیت دارد. این نسل علاقمند است كه به ایده و نظریاتش در داخل كشور بها داده شود. امكان و فرصت برای رشد ایده اش فراهم شود و اگر به ثمر رسید، از نتیجه اش بهره مند شود.
یكی از راهكارهای حفظ نیروهای متخصص نخبه و حمایت و هدایت آنها، این است كه به گفته ها و خواسته ها و یك سری از ارزشهای علمی كه این جوانان به آنها حساسیت دارند توجه كنیم. خواسته های این قبیل جوانان تحصیل كرده مثبت است و در مجموع تقاضاهای دست نیافتنی هم ندارند و می توان گفت، سطح توقعاتشان حداقل است. این حداقل ها به طور عمده این است كه امكانات پژوهش و تحقیق در اختیارشان قرار گیرد، دسترسی به منابع علمی برایشان فراهم شود و حداقل اعتباری نیز برای پژوهش ها و امرار معاش آنها در نظر گرفته شود. به نظر من این خواسته های نخبگان و پژوهشگران جوان خواسته های بزرگی نیست. همه اینها باید قانونمند شود و قانون مربوط به آن به تصویب برسد. هنوز برای نخبگان كشور قانون مدونی به تصویب نرسیده تا بتوان سرمایه های انسانی و فكری جامعه را حفظ كرد.

علاوه بر تدوین قانون، چه ترفندهای دیگری برای حفظ نخبگان وجود دارد؟
الان خانواده ها نمی توانند پاسخگوی تقاضای فرزندانشان باشند، از طرفی دسترسی به مراكز اطلاع رسانی از طریق شبكه های جهانی (اینترنت) به راحتی امكان جذب نخبگان را در سراسر دنیا فراهم می كند.
به عبارت دیگر كلید جذب نخبگان در بیخ گوش خانواده هاست كه از طریق اینترنت تا درون خانه ها آمده است. شبكه های جذب، با تضمین های متعددی از جمله ایجاد شغل، سرمایه های علمی را از سراسر دنیا جذب می كند، اما تمهیدی برای حفظ این نیروها در داخل نیست. كشورهای دیگر دو برنامه برای این كار دارند، ابتدا شناسایی و جذب نخبگان علمی دنیا و بعد برنامه ریزی برای حفظ آنها، ما در حال حاضر نیازی به جذب نداریم و50 درصد قضیه را داریم و تنها باید برای حفظ این نیروها برنامه ریزی كنیم. این برنامه ریزی موكول به توجه به خواسته های حداقل و معقولی است كه به آن اشاره شد، لیكن حمایت ها باید دارای پشتوانه قانونی باشد. مثلاً رفتن یا نرفتن یك نفر نخبه علمی به سربازی یك مورد مثال خوب می تواند باشد. چنین فردی اگر به سربازی برود، باید دو سال از عمرش را در حصارهای پادگان از دست بدهد. به همین دلیل است كه این قبیل نخبگان پیش از رسیدن به سن سربازی كشور را ترك می كنند. طی دو سالی كه فرد نخبه در پادگان است تولید علم در جهان به چند برابر خواهد رسید و این چیزی نیست كه بتوان آن را متوقف كرد. نكته دیگر اینكه تنها با دادن امكانات و تجهیزات نمی توان امیدی به ماندگار شدن آنها داشت. نخبه پژوهشگر، هنگامی از كار خود احساس رضایت می كند كه حاصل و نتیجه پژوهش، ابتكار و اكتشافش را ببیند.
اگر پژوهشگر احساس كند كه نتیجه كارش به بایگانی كتابخانه فرستاده می شود و در عمل مورد استفاده قرار نمی گیرد دلسرد می شود. چنان پژوهشگری می خواهد با اجرای دست آوردهای پژوهشی خود منشا تحول در داخل كشور و یا حتی در سطح جهان باشد.

تا اینجای بحث می توان نتیجه گیری كرد كه حاصل جذب نخبگان، مجموعه دستاوردها یی است كه استفاده از آن به طبع صنعت را رونق می بخشد. از طرفی استفاده از مهندسی شیمی باز هم برمی گردد به ارتباط صنعت و دانشگاه، برای ارتباط تنگاتنگ و موثرتر این دو بخش چه روش هایی را می توان الگو قرار داد؟

به طوركلی هیچ صنعتی وجود ندارد كه تولیدات آن از مبانی تئوری های علمی برخوردار نباشد. تولیدات هر مجموعه صنعتی نیز نتیجه كاربردی یك سلسه دانش های تخصصی- فنی است وبه روز نگهداشتن آن مستلزم استفاده از فناوری های نوین است. هیچ فناوری نوینی هم بدون اتكا به تحقیق و پژوهش پدید نمی آید.
دانشگاههای معتبر از مراجع اصلی پژوهشگران و متخصصان برجسته هستند كه ارتباط آنها با صنعت، به شكوفایی صنایع گوناگون می انجامد. در سال های اخیر، ارتباط متخصصان دانشگاهها برای اجرای پروژه های تعریف شده در صنایع به نحو چشمگیری افزایش یافته و در رابطه با صنایع شیمیایی از جمله روانكارها نیز می توان گفت جای كار بسیاری وجود دارد. ارتقای ارتباط دانشگاه و صنعت نیز تابع الگوهای تخصصی و علمی است و از این لحاظ تجربیات خوبی در كشور به ثبت رسیده است. از طرفی ارتباط قوی میان دانشگاه و صنعت موجب تامین نیازهای صنعت می شود و حاصل آن فناوری های نوین و توسعه پایدار صنعت و اقتصاد كشور خواهد بود.

از دیدگاه شما صنعت روانكار در كشور ما تا رسیدن به جایگاه اصلی خود چقدر فاصله دارد؟

به نظر من پیشرفت ها موفقیت آمیز بوده و می توان از موفقیت بیشتری نیز برخوردار شد. البته منظورم از موفقیت، با دانش روز پیش رفتن و حضور موثر رقابت در بازارهای جهانی است. این رقابت بوجود نمی آید مگر اینكه در فناوری روانكارها سرآمد شویم.
زمانی كه در شركت نفت پارس، روانكارهایی تولید می شود كه با برندهای معروف دنیا به چندین برابر قیمت بفروش می رسد، یعنی اینكه ما به مرزهای رقابت رسیده ایم و می توانیم از آن عبور كنیم. مطالبی را كه در ارتباط با استفاده از فناوری روز در ارتباط با تولید روانكارها در پالایشگاه نفت پارس می دانم در ماهنامه نفت پارس مطالعه كرده ام. ضمن اینكه خاطره بسیار ارزشمند من از شركت نفت پارس این است كه در دوران دانشجویی (مقطع كارشناسی) اولین دوره كارآموزی ام را در پالایشگاه نفت پارس گذرانیده ام

خلاصه كارنامه
علی وطنی،
متولد1331- گلستان

تحصیلات:
مهندسی شیمی- گرایش پالایش نفت، دانشگاه تهران1362
فوق لیسانس مهندسی شیمی- گرایش مهندسی گاز، دانشگاه تهران1365
دكترای مهندسی شیمی- گرایش مهندسی پتروشیمی، دانشگاه لیدز انگلستان1376

سمت ها و مسئولیت ها:
مدیر بخش طرحها و تحقیقات دفتر مركزی جهاد دانشگاهی
رئیس اداره مهندسی و طرحهای شركت ملی گاز ایران
مدرس و رئیس دانشكده نفت آبادان
مدیركل دفتر امور پژوهشی وزارت فرهنگ و آموزش عالی
مدیر كل دفتر ارتباط با صنعت دانشگاه تهران استاد دانشگاه تهران، دانشكده مهندسی نفت اهواز، دانشكده مهندسی شیمی و نفت دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه اراك در مقاطع كارشناسی، كارشناسی ارشد و دكتری.

سمت كنونی:
مشاور وزیر علوم و مدیركل دفتر هیات امنا و هیات ممیزه مركزی وزارت علوم

خدمات و فعالیتها:
اخذ مجوز تاسیس دوره كارشناسی ارشد مهندسی مخازن هیدروكربوری دانشكده نفت آبادان اخذ مجوز تاسیس دانشگاه صنعت نفت راه اندازی ساختار تشكیلاتی پژوهش در شركت های نفت، گاز، پالایش و پخش فراورده های نفتی و پتروشیمی
بنیانگذار انجمن های علمی و مهندسی نفت و مهندسی گاز ایران
مدیر مسئول نشریه علمی مهندسی نفت ایران
عضویت در هیات امنای حدود30 مركز آموزشی، دانشكده، دانشگاه و مراكز علمی و فرهنگی گوناگون

كتاب و مقاله ها:
تالیف كتاب اصول طراحی هیدرولیكی خطوط لوله انتقال و جریانهای دو فازی با همكاری مهندس سعید مخاطب و36 مقاله علمی منتشر شده در نشریات معتبر علمی داخلی و خارجی

 

» منبع : ماهنامه نفت پارس